लेखिकेबद्दल माहिती : शार्लट पर्किन्स गिलमन
Charlotte Perkins Gilman या १९व्या शतकातील एक प्रसिद्ध अमेरिकन लघुकथालेखिका होत्या.
लघुकथा हा साहित्याचा एक महत्त्वाचा प्रकार आहे. इंग्रजी साहित्यात अनेक महान लघुकथालेखक झाले आहेत. त्यांपैकी शार्लट पर्किन्स गिलमन यांचे स्थान फार महत्त्वाचे आहे.
त्या स्त्रीवाद (Feminism) च्या सक्रिय विचारवंत होत्या.
त्यांचा ठाम विश्वास होता की स्त्रियांना विचार करण्याचे, लिहिण्याचे आणि आपली भावना व्यक्त करण्याचे पूर्ण स्वातंत्र्य मिळाले पाहिजे.
The Yellow Wallpaper ही कथा त्यांच्या स्वतःच्या जीवनानुभवावर आधारित आहे.
बाळंतपणानंतर त्या मानसिक नैराश्याने (depression) ग्रस्त होत्या. डॉक्टरांनी त्यांना पूर्ण विश्रांती घ्या आणि लिहिणे थांबवा असा सल्ला दिला. पण या उपचारांमुळे त्यांची अवस्था आणखी बिघडली.
याच वैयक्तिक अनुभवातून प्रेरणा घेऊन त्यांनी The Yellow Wallpaper ही कथा लिहिली. या कथेतून त्यांनी दाखवून दिले की चुकीचे उपचार, बंधनं आणि दडपशाही माणसाचे मन कसे उद्ध्वस्त करू शकतात.
The Yellow Wallpaper – सविस्तर कथासारांश (अतिशय सोप्या भाषेत)
1️⃣ आजारी स्त्री आणि तिचा डॉक्टर नवरा
ही कथा एका स्त्रीच्या निवेदनातून सांगितलेली आहे, पण तिचे नाव कुठेही दिलेले नाही.
ती नुकतीच आई झाली आहे. बाळंतपणानंतर ती खूप अशक्त, दुःखी आणि मानसिकदृष्ट्या अस्वस्थ आहे. तिला सतत थकवा जाणवतो, मन गोंधळलेले असते आणि ती खूप काळजीत असते. तिला कळते की तिच्या मनात काहीतरी बरोबर नाही, पण ती ते नीट शब्दांत सांगू शकत नाही.
तिचा नवरा जॉन हा डॉक्टर आहे. तो तिच्यावर प्रेम करतो, पण तो कडक आणि व्यवहारिक आहे. तो फक्त वैद्यकीय ज्ञानावर विश्वास ठेवतो आणि तिच्या भावनांकडे फारसे लक्ष देत नाही. त्याच्या मते तिचा आजार गंभीर नाही आणि योग्य विश्रांती घेतली तर ती बरी होईल.
जॉनचा ठाम विश्वास आहे की:
तिने पूर्ण शारीरिक व मानसिक विश्रांती घ्यावी
तिने लिहू नये, कारण लिहिल्याने तिचा मेंदू थकतो
तिने जास्त विचार किंवा कल्पना करू नयेत, कारण त्यामुळे आजार वाढतो
पण स्त्रीला हे मान्य नाही. तिला वाटते की लिहिण्यामुळे तिच्या मनाला दिलासा मिळतो. लिहिल्यावर ती थोडी हलकी वाटते. तरीही नवऱ्याच्या मनाईमुळे ती गुपचूप लिहिते, कोणी येताना दिसले की लगेच वही लपवते.
हे गुपचूप लेखन तिच्या आतील संघर्षाचे प्रतीक आहे. स्वतःला बरे करायची इच्छा असूनही ती अशा नियमांमध्ये अडकलेली आहे, जे तिची अवस्था हळूहळू अधिक वाईट करतात.
2️⃣ मोठे घर आणि विचित्र खोली
जॉन आपल्या बायकोला शहरापासून दूर ग्रामीण भागातील एका मोठ्या, जुन्या घरात घेऊन जातो. त्याला वाटते की मोकळी हवा आणि शांत वातावरण तिच्या प्रकृतीसाठी चांगले ठरेल. घर मोठे आणि शांत असते, पण स्त्रीला ते विचित्र आणि एकाकी वाटते.
तो तिला घराच्या वरच्या मजल्यावरील खोली देतो. ही खोली पूर्वी लहान मुलांची खोली (नर्सरी) होती. स्त्रीला ही खोली अजिबात आवडत नाही, पण जॉन तिचे म्हणणे ऐकत नाही.
त्या खोलीत:
खिडक्यांना लोखंडी गज आहेत
पलंग जमिनीला घट्ट बसवलेला आहे
भिंतींवर जुना पिवळा वॉलपेपर आहे
वॉलपेपर पाहताच स्त्रीला तो अत्यंत नकोसा वाटतो. त्याचा रंग तिला मळकट, फिका आणि त्रासदायक वाटतो. नक्षी डोळ्यांना दुखावणारी आहे आणि सुरुवातीपासूनच तिच्या मनात भीती व अस्वस्थता निर्माण करते.
3️⃣ एकटेपणा आणि गुप्त लेखन
ती बहुतेक वेळा खोलीत एकटीच असते. जॉन कामात व्यस्त असतो आणि तिच्या भावना गांभीर्याने घेत नाही. ती भीती किंवा दुःख सांगितले तरी तो म्हणतो की ती फक्त कल्पना करते आहे.
म्हणून:
तिला तीव्र एकटेपणा जाणवतो
तिला आपले सामान्य आयुष्य आठवते
तिला भावनिक आधार हवा असतो
लिहिण्यास मनाई असल्याने ती गुपचूप डायरी लिहिते. लिहिणे हाच तिचा एकमेव आधार बनतो. हळूहळू तिचे लक्ष पूर्णपणे पिवळ्या वॉलपेपरकडे केंद्रित होते.
4️⃣ वॉलपेपरची झपाटलेली अवस्था
दिवसेंदिवस ती वॉलपेपरकडे अगदी बारकाईने पाहू लागते.
तिला दिसू लागते:
विचित्र वाकड्या-तिकड्या नक्षी
गोंधळात टाकणाऱ्या रेषा
प्रकाश बदलला की हलणारे आकार
हळूहळू तिला वाटू लागते की वॉलपेपरमध्ये एक स्त्री अडकलेली आहे. नक्षी तिला गजांसारखी वाटते.
रात्री तिला जाणवते की ती स्त्री:
वॉलपेपर हलवत आहे
बाहेर येण्याचा प्रयत्न करत आहे
वॉलपेपरमागे रांगत आहे
5️⃣ वॉलपेपरमधील स्त्री
थोड्याच काळात निवेदिकेला याबद्दल पूर्ण खात्री वाटते.
तिच्या मते:
वॉलपेपरमधील स्त्री कैदेत आहे
ती रात्री अधिक हालचाल करते
कोणी पाहत नसताना जमिनीवर रांगते
हळूहळू तिला वाटू लागते की ती स्वतःच ती स्त्री आहे. वॉलपेपर म्हणजेच तिचे स्वतःचे बंदिस्त आयुष्य.
6️⃣ शेवटचा दिवस : वॉलपेपर फाडणे
शेवटच्या दिवशी:
ती खोली आतून कुलूपबंद करते
वॉलपेपर फाडून काढते
तिला वाटते की ती त्या स्त्रीला मुक्त करत आहे
यानंतर ती भिंतीलगत रांगत फिरते. तिच्या मते ती आता पूर्णपणे मुक्त आहे, जरी तिचे मन पूर्णपणे ढासळलेले असले तरी.
7️⃣ शेवट
जॉन खोलीत येतो तेव्हा:
तो बायकोला रांगताना पाहतो
तिची अवस्था समजून घेऊ शकत नाही
धक्क्याने बेशुद्ध पडतो
स्त्री मात्र शांतपणे म्हणते की ती आता मुक्त झाली आहे.